सध्या महाराष्ट्रात हिंदुत्वाच्या मुद्द्यावरून खूप मोठा वाद सुरू आहे. एकीकडे उद्धव ठाकरे ह्यांचे राम रक्षा आंदोलन तर दुसरी कडे नवनीत राणा ह्यांचे हनुमान चालीसा  आंदोलन. प्रभू श्री रामचंद्र आणि महाबली हनुमान हे दोघेही रामायणातील अविभाज्य व महत्त्वाचे पात्र आहेत. हनुमानावीणा रामाची कथा अपूरी आहे तर रामाविणा हनुमानाची भक्ति. परंतु आज ह्या दोन आराध्यांना काही राजकीय नेते स्वतःच्या राजकीय स्वार्थासाठी प्रतीकात्मक रूपात एकमेकांच्या समोर उभे करत आहेत. ज्या दोन शक्तींनी त्रेतायुगात एकत्र येऊन अधर्माचा नाश केला, त्यांच्याच नावाचा वापर करून कलियुगातील राजकारणी एकमेकांवर राजकीय कुरघोडी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, हा आजच्या महाराष्ट्राच्या राजकारणातील सर्वात मोठा विरोधाभास आहे.

या संघर्षाची पाळेमुळे समजून घेण्यासाठी आपल्याला महाराष्ट्रातील हिंदुत्वाचा इतिहास, बदललेली राजकीय समीकरणे आणि पवित्र ग्रंथांच्या मूळ उद्देशाचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे.

महाराष्ट्रात हिंदुत्वाच्या राजकारणाची सुरुवात प्रामुख्याने शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी केली. १९८० आणि ९० च्या दशकात झालेल्या रामजन्मभूमी आंदोलनात तत्कालीन अविभाजित शिवसेनेने अत्यंत आक्रमक भूमिका घेतली होती. “गर्व से कहो हम हिंदू हैं” चा नारा देत शिवसेनेने भाजपसोबत नैसर्गिक युती केली. राम मंदिर आणि हिंदुत्व हे या दोन्ही पक्षांना एकत्र ठेवणारे मुख्य दुवे होते.

परंतु, २०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर महाराष्ट्राच्या राजकारणाला अभूतपूर्व कलाटणी मिळाली. मुख्यमंत्रीपदावरून शिवसेना आणि भाजपमध्ये मतभेद झाले. परिणामी, उद्धव ठाकरे यांनी भाजपची साथ सोडून पूर्णपणे भिन्न विचारधारा असलेल्या काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस (NCP) सोबत हातमिळवणी केली आणि महाविकास आघाडीचे (MVA) सरकार स्थापन केले. या एका निर्णयाने महाराष्ट्राच्या राजकारणातील हिंदुत्वाच्या व्याख्या बदलून टाकल्या.

महाविकास आघाडीची स्थापना झाल्यापासूनच विरोधकांनी उद्धव ठाकरे यांना लक्ष्य करण्यास सुरुवात केली. बाळासाहेबांच्या आक्रमक हिंदुत्वाला उद्धव ठाकरेंनी सत्तेसाठी तिलांजली दिली, असा आरोप सातत्याने केला गेला. पालघरमधील साधूंची लिंचिंग घटना असो किंवा कोविड काळातील धार्मिक स्थळांवरील निर्बंध, विरोधकांनी या मुद्द्यांचा वापर करून उद्धव ठाकरे यांच्यावर हिंदू-विरोधी निर्णय घेण्याचे आरोप केले. या राजकीय दबावामुळे उद्धव ठाकरे यांच्या गटाला आपले हिंदुत्व सिद्ध करण्यासाठी सतत धडपड करावी लागत होती.

यातच अयोध्येतील राम मंदिराच्या प्रशासनाशी संबंधित एक मोठा वाद समोर आला. मंदिराच्या राम मंदिर देणगी पेटीतून चोरी किंवा आर्थिक गैरव्यवहार झाल्याचे आरोप विरोधकांनी (विशेषतः उद्धव ठाकरे गटाने) सत्ताधाऱ्यांवर केले. भाविकांनी श्रद्धेने अर्पण केलेल्या पैशांचा अपहार करून कोट्यवधी रामभक्तांचा विश्वासघात केला गेला, असा दावा उद्धव ठाकरेंनी केला. हा मुद्दा उचलून धरत त्यांनी भाजपला ‘ढोंगी हिंदू’ दाखवण्याचा प्रयत्न केला आणि स्वतःचे हिंदुत्व अधिक शुद्ध असल्याचे सांगण्यास सुरुवात केली.

या वैचारिक युद्धाचे रूपांतर पुढे जाहीर रस्त्यावरील आंदोलनांत झाले. यात दोन प्रमुख आंदोलने महाराष्ट्राने पाहिली. एप्रिल २०२२ मध्ये अमरावतीच्या अपक्ष खासदार नवनीत राणा आणि त्यांचे पती आमदार रवी राणा यांनी थेट उद्धव ठाकरे यांच्या ‘मातोश्री’ या खाजगी निवासाबाहेर हनुमान चालीसा  पठण करण्याचे आंदोलन जाहीर केले. या आंदोलनाचा मुख्य हेतू उद्धव ठाकरेंना डिवचणे आणि त्यांचे हिंदुत्व कसे कमकुवत झाले आहे, हे जनतेला दाखवणे हा होता. या आंदोलनामुळे मुंबईत प्रचंड तणाव निर्माण झाला. राज्य सरकारने राणा दांपत्यावर देशद्रोहाचे गुन्हे दाखल करून त्यांना अटक केली. समर्थकांच्या मते हे धार्मिक स्वातंत्र्याचे आंदोलन होते, तर टीकाकारांच्या मते हा सरकार अस्थिर करण्याचा एक पूर्वनियोजित राजकीय स्टंट होता.

राणा दांपत्याच्या आंदोलनाला आणि भाजपच्या आरोपांना उत्तर देण्यासाठी उद्धव ठाकरेंनी राम रक्षा आंदोलन सुरू केले. मुंबईतील दादर आणि नागपूर सारख्या प्रमुख शहरांमध्ये शिवसेना (UBT) कार्यकर्त्यांनी एकत्र येऊन जाहीरपणे ‘राम रक्षा स्तोत्र’ आणि ‘हनुमान चाळीस’ यांचे सामूहिक पठण केले. राम मंदिर देणगी पेटीच्या चोरीच्या मुद्द्यावरून भाजपला कोंडीत पकडणे आणि “आम्ही रामाचे रक्षक आहोत,” असा संदेश मतदारांपर्यंत पोहोचवणे हा या आंदोलनाचा मुख्य राजकीय हेतू होता.

प्रभू रामचंद्र आणि हनुमान यांच्या नावाने सुरू असलेल्या या आंदोलनांमध्ये या पवित्र ग्रंथांचा मूळ आध्यात्मिक उद्देश मात्र कुठेतरी हरवून गेल्याचे दिसते.

• राम रक्षा स्तोत्र: ऋषी बुधकौशिक यांनी रचलेले हे स्तोत्र एक आध्यात्मिक कवच (Protection Shield) मानले जाते. याचा उद्देश मानवाला आंतरिक शक्ती देणे, मनाला शांतता प्रदान करणे आणि वाईट प्रवृत्तींपासून स्वतःचे रक्षण करणे हा आहे.
• हनुमान चालीसा : संत कवी गोस्वामी तुलसीदास यांनी मोगलांच्या कैदेत असताना हनुमान चलीसाची  रचना केली होती. ही चाळीस कडवी म्हणजे भक्ती, नम्रता, समर्पण आणि अहंकाराचा नाश यांचे प्रतीक आहेत.

परंतु आजच्या राजकारणात या पवित्र स्तोत्रांचा वापर शांतता किंवा भक्तीसाठी नव्हे, तर शक्तीप्रदर्शनासाठी, एकमेकांना आव्हान देण्यासाठी आणि जनसमुदाय गोळा करण्यासाठी केला जात आहे. जेव्हा एखादे पवित्र स्तोत्र भक्तीभावाने घरात किंवा मंदिरात म्हणण्याऐवजी राजकीय नेत्याच्या घराबाहेर किंवा राजकीय व्यासपीठावर केवळ विरोधासाठी म्हटले जाते, तेव्हा त्याचा आध्यात्मिक स्तर खालावतो.

रामायण आपल्याला स्पष्टपणे शिकवते की, केवळ धार्मिक पोशाख परिधान केल्याने किंवा देवाचे नाव घेतल्याने कोणतीही व्यक्ती धार्मिक होत नाही, तर तिचे कर्म धार्मिक असावे लागते.

जेव्हा रावणाने माता सीतेचे अपहरण करण्याचे कारस्थान रचले, तेव्हा त्याने एका पवित्र संन्याशाचे रूप घेतले होते. त्याने भगवी वस्त्रे परिधान केली होती आणि तो मुखाने पवित्र मंत्रांचा उच्चार करत होता. परंतु त्याचे अंतरंग पापी होते आणि हेतू दुष्ट होता. या प्रसंगावरून आपल्याला हे समजते की, केवळ धार्मिक प्रतीकांचा किंवा नावाचा वापर करून कोणी ‘धर्माचा रक्षक’ बनू शकत नाही.

दुसरीकडे, प्रभू रामचंद्रांनी जेव्हा अयोध्येवर राज्य केले, तेव्हा त्यांनी रामराज्याची स्थापना केली. रामराज्यात प्रत्येक नागरिकाला न्याय, पारदर्शकता आणि शांतता मिळत असे. प्रभू रामाने कधीही स्वतःच्या सत्तेचे रक्षण करण्यासाठी किंवा जनतेला घाबरवण्यासाठी स्वतःच्या नावाचा किंवा भक्तीचा वापर केला नाही. त्यांच्यासाठी सत्ता हे केवळ प्रजेची सेवा करण्याचे साधन होते.

उद्धव ठाकरेंचे राम रक्षा आंदोलन आणि नवनीत राणांचे हनुमान चाळीस आंदोलन हे दोन्ही महाराष्ट्रातील बदलत्या राजकीय समीकरणांचे आणि सत्तेसाठी चाललेल्या संघर्षाचे भाग आहेत. एका बाजूला स्वतःचे हिंदुत्व सिद्ध करण्याची धडपड आहे, तर दुसऱ्या बाजूला विरोधकांना कोंडीत पकडण्याची रणनीती आहे.

एका सुजाण लोकशाहीत मतदारांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, खरी भक्ती आणि लोककल्याण हे रस्त्यावरील राजकीय घोषणांमध्ये नाही, तर पारदर्शक कारभारात आणि जनतेच्या हिताच्या कामांमध्ये असते. जोपर्यंत नागरिक या धार्मिक राजकारणाच्या पलीकडे जाऊन विकास आणि मूल्यांवर आधारित राजकारणाची मागणी करत नाहीत, तोपर्यंत राजकारणी आपल्या आराध्य दैवतांना स्वतःच्या फायद्यासाठी असेच समोरासमोर उभे करत राहतील.